Umetnost je najautentičniji pojavni oblik kulturnog nasleđa čovečanstva i temelj humanističke civilizacije. Sport je pojavni oblik “tehničke civilizacije” i kao takav obračun s humanističkom civilizacijom, što znači sredstvo za stvaranje civilizacije bez kulture. Za razliku od filozofije, nauke i umetnosti u sportu nema mogućnosti za uspostavljanje (kritičkog) odnosa prema postojećem svetu, niti se stvara mogućnost za njegovo prevazilaženje. U umetnosti sukob vodi stvaranju kvaliteta, novog - za razliku od sporta u kome dominira apsolutizovani princip kvantitativno merljivog učinka. Sport je obračun s istorijskim vremenom: "istorija sporta" svodi se na linearno uvećavanje brojeva (rekorda) kojima su pridodata imena obezličenih "šampiona". U igračkim sportovima kvantitet različitih "situacija" prikriva odsustvo mogućnosti za iskorak iz postojećeg sveta i stvaranje novum-a. Umetničko delo ima univerzalnu vrednost i upućeno je svim ljudima bez obzira na rasu, naciju i pol: umetnost stvara simbole kojima se izražavaju opšte-ljudske vrednosti. Da bi se shvatilo i doživelo njihovo značenje čovek mora da ima moć rasuđivanja i razvijeno estetsko čulo, što znači razvijeno kulturno biće. I sport ima pretenzije da bude univerzalni i globalni fenomen. Suština "olimpijskog univerzalizma" zasnovana je na univerzalnom karakteru principa na kojima se temelji kapitalizam: bellum omnium contra omnes i apsolutizovani princip učinka koji je uobličen u olimpijskoj maksimi citius, altius, fortius. Sport je kruna "mondijalističke" ideologije koja se obračunava s nacionalnim kulturama, uništava umetničko biće čoveka i stvara od njega „civilizovanu zver“. U sportu ne dominira duh stvaralaštva, već duh pobede. Medalje se ne dobijaju za stvaranje novog, lepšeg, plemenitijeg - već za pobedu koja se ostvaruje postizanjem većeg rezultata (rekorda). Pravi učinak umetnosti je razvoj estetskog bića čoveka, što znači specifična i neponovljiva stvaralačka ličnost čoveka, dok se u sportu čovek svodi na model dehumanizovanog i denaturalizovanog "sportiste". Umetničko takmičenje zasniva se na duhovnom pokretu čoveka ka čoveku, a ne na telesnom obračunu čoveka s čovekom koji podrazumeva nanošenje telesnih povreda i ubistvo, kao što je to u sportu. Nema pobednika i poraženih, već razvoj stvaralačkih moći čoveka i proširenje horizonta slobode: umetnost otvara mogućnost da čovek postane ono što nije, a što može da bude. U sportu čovek "postaje drugo" putem telesne i mentalne aktivnosti kojom se otuđuje od sebe kao čoveka i uništava svoje kulturno i biološko biće. Sportista “stvara” sportska “dostignuća” tehnizovanim telom i borilačkim karakterom, kao i dehumanizovanom i denaturalizovanom igračkom veštinom. Ono što se stvara je pobeda i rekord, što znači da sportista proizvodi vladajuće odnose i vrednosti. Sport predstavlja obračun s takmičenjem koje ne podrazumeva dominaciju čoveka nad čovekom i uklanjanje čoveka iz životne utakmice, kao i s takmičenjem koje stvara mogućnost za iskorak iz postojećeg sveta. Istovremeno, u umetnosti nema segregacije po polu, kao što je to slučaj u sportu, u kome su žene kao telesno i karakterno "slabije" u odnosu prema muškarcima svedene na "niža bića"; u umetnosti dominira estetska priroda čoveka i stvaralačke moći koje su neograničene, dok je u sportu postizanje rezultata uslovljeno ograničenim telesnim moćima čoveka; umetničko delo upućeno je ljudima koji imaju razvijeno estetsko čulo, dok je sportska predstava upućena obespravljenim "masama" kao najjeftinija duhovna hrana koja treba da uništi njihovo slobodarsko i kulturno biće i idiotizuje ih...

 

Umetnost stvara oplemenjenu društvenost koja se zasniva na pokretu čoveka ka čoveku. Sportska ekipa nije kulturna zajednica, već antikulturna, antiumna, antierotska, antiestetska, pseudo-društvena grupa u kojoj dominira militarističko strukturiranje: sport je rat koji se vodi telima i dehumanizovanom igračkom tehnikom. Kao takav, on je institucionalizovano nasilje i u njemu je legalizovano ubistvo, telesne povrede, telesno i mentalno sakaćenje dece… Sportska igra ne proizvodi duhovno oplemenjene ljude, već fanatike koji su spremni na uništenje svoga i tela "protivnika" da bi postigli pobedu (rekord). Od sportiste, kao antropološkog pojavnog oblika vladajućeg duha, ne traži se da ima produhovljeni izraz, već da mu se na licu ocrtava "pobednički duh", što znači fanatična posvećenost pobedi, a njegovo telo treba da bude simbol ekspanzivne snage i postojanosti vladajućeg poretka. Kubertenova maksima mens fervida in corpore lacertoso upućuje na estetski obrazac koji dominira u sportu. Ne harmonično telo, kao što je to bilo u antici, već mišićavo telo u borilačkom naponu predstavlja najviši estetski izazov. U savremenom kapitalizmu („potrošačko društvo“) sportisti se odnose jedni prema drugima posredstvom uloge koju imaju kao akteri show-business-a, što znači kao (sportska) roba. Za njih vladaju ista pravila kao i za svaku drugu robu na tržištu, s tim što oni nisu "obična" roba, već roba sa specijalnom namenom: njome se obezbeđuju strateški interesi kapitalizma.

 

U sportu mašta ne teži stvaranju novog ni bekstvu iz postojećeg sveta, već obogotvorenju vladajućih odnosa putem odgovarajućih simbola. Sportska estetika ima mistifikatorski i kultni karakter. Tipičan primer je film Leni Rifenštal o nacističkim olimpijskim igrama “Olimpija“ („Praznik naroda-praznik lepote“/“Fest der Völker-Fest der Schönheit“). Rifenštalova kamerom „vaja“ savremene sportiste korišćenjem antičkog estetskog obrasca iz „kosmološkog perioda“ (Vindelband) koji je imao religiozni karakter i u kome se izražava dominacija (geometrijski ustrojenog) kosmičkog poretka nad čovekom. Telesni monumentalizam, skladnost, pogled usmeren ka nebu, religiozna posvećenost, samouverenost, ozarenost - to je pojavni oblik savremenog olimpijca. Sportsko telo dobija kultni karakter: sportisti postaju žive statue - pojavni oblik antičkih „heroja“ (polubogova) i kao takvi simbolična reinkarnacija „besmrtnog duha antike“. Njena estetika je mitološka slika pobedničkog trijumfalizma kome se, putem idealizovanog antičkog modela čoveka (Helena), daje vanvremenska dimenzija. Rifenštalova je putem antičkog estetskog modela falsifikovala konkretni istorijski lik savremenog sportiste i samim tim kapitalistički poredak. U gro-planu su simboli koji daju kvazi-mitološku dimenziju vladajućim vrednostima: duh kapitalizma prekriven je antičkim religioznim velom. Rifenštalin film rezultat je nastojanja da se dokaže da je nacistički režim neposredni nastavljač helenske civilizacije. Snimanje njenog filma podudara se sa završnom kampanjom nemačkih arheoloških iskopavanja u antičkoj Olimpiji, koja je bila pokrenuta u vreme Bizmarka i koju su okončali nacisti; sa akcijom nošenja “olimpijske baklje” od “svete” Olimpije do nacističkog Berlina (koju je osmislio i realizovao organizator nacističkih olimpijskih igara Karl Dim, inače Kubertenov „genijalni prijatelj“ i nastavljač njegovog dela) kojom se na očigledan način izražava nastojanje nacista da se prikažu kao naslednici helenske duhovne baštine. “Olimpija” je propagandni spot koji se pojavljuje u umetničkoj odori. U njemu je estetika svedena na tehničko sredstvo za pretvaranje ljudi u simbol fašističke ekspanzije, s tim što je nacistički model „natčoveka“ “prevaziđen” mitologizovanim antičkim modelom pobednika. Radi se o zloupotrebi umetničke forme radi ostvarivanja određenih psihičkih efekata - da bi se postigli određeni politički ciljevi. Ni kod Kubertena ne postoji autentična sportska estetika, već dominira nastojanje da se sport estetizuje (zlo)upotrebom umetničkih dela (Betoven, pre svega). Osnovni razlog za to je priroda sporta: u njemu se čovek ne rukovodi svojom umetničkom prirodom, koja se zasniva na potrebi čoveka za čovekom i u tom kontekstu na pokretu čoveka ka čoveku, već borilačkim karakterom i odgovarajućim telom.

 

Uprkos tome što veliča antički svet, filozofija sporta u njemu ne pronalazi estetske uzore. Jedan od glavnih razloga za to je "statična" priroda antike koja je u suprotnosti sa socijalno-darvinističkim i progresističkim karakterom modernog doba koji uslovljava prirodu sporta. Sportska estetika nema formalistički karakter, što znači da se ne drži apriornih pravila, već je "kulturni" izraz vladajućeg duha koji ima dinamički karakter. Istovremeno, sportska estetika nije samo sredstvo za pribavljanje "kulturne" legitimnosti sportu, već i sredstvo za stvaranje "čarolije" putem koje se čovek oplođuje duhom vladajućih odnosa. Sport je više nego „ukras“ (agalma): on je obogotvorenje postojećeg sveta i prikivanje čoveka za postojeći svet. Za Šilera "vaspitanje putem umetnosti je vaspitanje za umetnost"; vaspitanje putem sporta je vaspitanje za postojeći život koji uništava estetsko biće čoveka.

Sportski spektakl predstavlja vrhunac sportske estetike. Režiranje spektakla najviši je oblik manipulacije ljudima upotrebom najsavršenijih tehničkih sredstava i naučnih metoda. Suština sportskog spektakla je dizanje marginalnog na nivo sudbinskog, da bi se marginalizovala suštinska društvena pitanja i njihovo "rešavanje" prepustilo plutokratiji. Sport se uvek prikazuje u idealizovanom svetlu, budući da je otelotvorenje osnovnih principa na kojima se zasniva vladajući poredak. Istovremeno, spektakl postaje reklamno pakovanje sportske robe, što znači tržišni oblik pojavljivanja principa na kojima se zasniva kapitalizam. Smisao savremenih sportskih predstava nije da proizvedu religiozni odnos gledalaca prema vladajućim vrednostima postojećeg sveta, na čemu je insistirao Kuberten, već da im pruže mogućnost za (prividno) bekstvo iz svakodnevnog života. Sportisti se ne bore za istinske ljudske vrednosti i ne motivišu ljude da se suprodstave nepravdi, već su otelotvorenje vladajućih vrednosti i kao takvi mitološke ličnosti koje dobijaju legendarne karakteristike i biografije, poput "heroja" iz nacionalnih mitologija, i obeležavaju epohu. Istovremeno, oni su pokretni reklamni panoi multinacionalnih koncerna i simbol njihove ekspanzivne ("pobedničke") moći, što znači da su specifična roba kojom se obezbeđuju strateški ciljevi vladajućeg poretka. Tome je podređena i estetika spektakla putem koga sportisti postaju obogotvorenje vladajućih vrednosti i kao takvi simboli kapitalističkog paganizma: glorifikovanje pobednika postaje glorifikovanje vladajućeg poretka.

 

Glavna uloga sporta nije više da bude pokazatelj razvojne snage vladajućeg poretka i u tom smislu nosilac "progresa", već da se obračuna s (kritičkim) umom i izvrši depolitizovanje potlačenih. Smisao sportskog spektakla nije da stvori telesno i duhovno aktivnog čoveka, već profitabilnog "gledaoca" koji će, u neradnom vremenu, biti prikovan za TV ekran, ili će "slobodno vreme" provoditi na stadionu i u sportskoj hali. Sa ideološke, prešlo se na psihološku ravan: sportski spektakli služe da zaslepe i "pacifikuju" ljude. "Grandioznost" spektakla srazmerna je životnoj bedi u kojoj se nalazi sve veći broj ljudi. Sve se čini da se obezvređeni čovek zaseni blještavim sjajem i pruži mu mogućnost da "doživi" da učestvuje u nečem "velikom" i pobegne iz svakodnevnog sivila. "Veličanstvena" dimenzija "pobednika" druga je strana ponižavajućeg društvenog položaja "gubitnika" (radnih slojeva). Vladajući establishment kapitalizma odbacio je ideju o "srećnom svetu" koja je gotovo dva veka bila glavni ideološki mamac za potlačene radne "mase". Umesto obećanog "boljeg života", obespravljenima se "nude" sve krvaviji sportski spektakli kao kompenzacija za sve krvaviji život - koji treba da ga "pomire" (Kont) sa postojećim svetom i spreče ga da postane svestan vladajuće (destruktivne) tendencije razvoja sveta. Stadion, kao najautentičniji prostor duhovnog ropstva savremenog čoveka, postaje "prostor slobode" i "oaza sreće" gde savremeni cezari sede u „počasnim ložama“ ne da bi gledali borbe savremenih gladijatora, već da bi se uverili da su "mase" obespravljenih (još uvek) pod kontrolom.

 

"Lepo" u sportu određeno je prirodom vladajućeg poretka, a ne opšte-ljudskim vrednostima. Pobeda postizanjem većeg rezultata (rekorda) osnovni je kriterijum po kome se određuje "lepo" - i to se nameće kao vladajući "estetski" model ("sportsko telo", "sportski izgled"). "Lepo" ima pozitivističko određenje koje se uvek pridodaje onome što simbolizuje i veliča postojeći svet i vladajuće vrednosti: ono je atribut "pobedničkog duha". Otuda je vrhunski domet "lepog" telo u pobedničkom naponu. Iz "sportskog tela" ne zrači duhovnost, plemenitost, prirodnost, već dehumanizovana i denaturalizovana (destruktivna) snaga. Sportisti su u prvim redovima u sve bespoštednijem ekonomskom ratu i svedeni su na cirkusko-gladijatorski reklamni pano. Umesto pobednika iz čijih očiju zrači pogled "veličanstvene zveri" (Hitler) i koji ispušta "krik strasti" (Kuberten), dominira izgled sportiste koji je u funkcionalnom jedinstvu sa "pobedničkom strategijom" kapitalističkih koncerna. Estetika sportskog prostora ukazuje na istinu da osnovni smisao sporta nije stvaranje „zdravog tela“ i na taj način „zdravog duha“, već proizvođenje takvog čoveka koji odgovara prirodi vladajućeg poretka. Stadioni, sportske hale, body-building i fitness-centri su savremena Prokrustova šuma u kojoj se sakati prirodno biće čoveka, uništava Eros, mašta, osećanje pripadnosti ljudskoj zajednici... Sportska estetika je spektakularni oblik u kome se pojavljuje ropstvo i destrukcija ljudskog.

 

Kapitalizam je ukinuo raj na nebu i stvorio brojne iluzorne svetove koji pružaju mogućnost za bekstvo iz života - koji postaje kapitalistički pakao. Umesto univerzalne iluzije hrišćanstva, danas čovek može da bira između virtuelnih svetova koji su postali potrošačka roba na sve bogatijem tržištu iluzija. “Sloboda” se svodi na bekstvo iz postojećeg sveta. Kapitalistički degenerisana umetnost premešta u svet simbola ono što se pojavljuje kao konkretna ljudska potreba: borba za “lepši svet” zamenjuje borbu za pravedni svet. U njoj stvaralačke moći postaju od čoveka otuđena moć koja izvlači slobodarski duh iz života i degeneriše ga putem simbolike u kojoj on dobija karikaturalni i donkihotovski oblik. "Vrhunska ostvarenja" postaju vrhunska koncentracija od čoveka otuđene stvaralačke moći koja postaje nadistorijski kriterijum vrednovanja "ljudskog", što znači sredstvo za duhovno potčinjavanje čoveka. “Bogatstvo umetničkih izraza”, koji imaju komercijalni karakter i tehnički oblik, druga je strana sve veće duhovne bede koja vlada u društvu. "Lepa umetnost" je ideološka maska beznadežno ružnog sveta u kome vlada princip “Pare ne smrde!” i koji se zasniva na uništavanju života. "Umetničke galerije" su geta za umetnost. Van galerija dominiraju sve primitivniji i agresivniji simboli vladajućeg poretka. Čitav životni prostor postao je reklamni pano kapitalizma. Čovek više nema pravo na iluziju: ona nema samo anti-slobodarski, već pre svega anti-egzistencijalni karakter.

Teorija sporta glorifikuje "individualne akcije" tako što ih izvodi iz celine događaja da bi dobile ono značenje koje pruža mogućnost da se sportu pribavi "humanistički" oreol. Veličanje "individualnih akcija" nije veličanje čoveka, već vladajućih vrednosti koje su otelotvorene u sportu. Da je obratno, onda bi te akcije bile shvaćene kao beznadežni pokušaj čoveka da potvrdi svoju ljudskost u neljudskim uslovima, što znači kao kritičko polazište u odnosu prema sportu kao instituciji. "Individualnost" je uokvirena strogim pravilima igre koje određuje priroda sporta kao show-business-a. "Igra pojedinca", "bravuroznost" sastavni su deo režirane predstave u kojoj je "sloboda proigravanja" samo privid. Na to ukazuje i Habermas: "U onoj meri u kojoj trener dopušta svojim igračima pojedinačne akcije "proigravanja", u toj meri sport uopšte ima veze sa igrom. Ono zašta se tvrdi da je igra, u stvarnosti je profesionalni show na jednoj a konzumenti na drugoj strani".(1) Uporno se držeći redukcionističkog pristupa kojim se zaobilazi suština kapitalizma, Habermas nije u stanju da shvati da su treneri samo učesnici u formiranju stila igre čija je promena uslovljena "duhom vremena" i zahtevima vlasnika sportskog show-business-a. Treneri su savremeni goniči robova koji su i sami pod udarom biča kapitala pred kojim mora da saviju kičmu - ukoliko žele da ostanu "u igri". Oni su produžena ruka vlasnika klubova koji neprestano menjaju pravila igre da bi sačuvali atraktivnost sportskih predstava i punili hale (stadione), što znači obezbedili TV prenose i reklame. Procenjeni "ukus publike", koji je uslovljen sve bezličnijim i surovijim životom, predstavlja ideju-vodilju kojom se rukovode vlasnici sportskog show-business-a u stvaranju novih pravila koja neposredno uslovljavaju način igre i igračku tehniku.

Trenerov izgled, klovnovsko ponašanje, odnos prema igračima - sve je podređeno zahtevima show-business-a. Radi se o savremenom cirkusu čiji program režiraju njegovi vlasnici i u kome trener, kao i igrači, ima svoju ulogu. "Proigravanje", koje Habermas poistovećuje sa (slobodnom) igrom, samo je deo "dobro obavljenog posla" profesionalnog igrača (zabavljača). O tome Horkhajmer i Adorno: "U sportu, kao i u svim dugim granama masovne kulture, postoji napeta, svrhovita radinost, a ne sasvim upućeni gledalac ipak ne može odgonetnuti razlike kombinacija, smisao izmjena koji proizilazi iz proizvoljno postavljenih pravila. Organizacija čitavog života lišena (je) sadržaja..."(2) "Rasna kvota" u profesionalnom sportu u SAD upućuje na to koliko su pravila sportskog show-business-a uslovljena logikom profita. Polazeći od toga da ubedljivu većinu publike čine belci i da oni žele da na terenu vide i "bele" igrače da se ne bi osećali obezvređeno (budući da su sportisti mitološko otelotvorenje "borbenog duha" na kome se zasniva opstanak čoveka u kapitalizmu), vlasnici sportskog cirkusa mora da ponude određeni broj belih igrača, uprkos tome što su oni ispod igračkog nivoa afro-američkih igrača koji im konkurišu na tržištu sportske radne snage. Ovo je očigledan primer odbacivanja principa "slobodne konkurencije", što neposredno uslovljava kvalitet igre. Istovremeno, mesto (glavnog) trenera i vlasništvo nad sportskim show-business-om ostalo je gotovo isključiva privilegija belaca, što nedvosmisleno ukazuje na (rasistički) karakter američke „demokratije“.

 

Prava priroda "individualnosti" u sportu jasno se pokazuje kada posmatramo više utakmica u istom sportu u kontinuitetu. Tada se vidi da se, u stvari, radi o tipiziranim "potezima" i "akcijama" i da se "invidualnost" svodi na varijacije u šablonu koji je zadat prirodom konkretnog sporta. Čovek koji nema razvijeno estetsko biće u stanju je samo tehnički da "odradi" igru, da "prevari" protivnika i izvrgne ga podsmehu, ali ne i da ostvari svoje igračko biće. Ono što profesionalca motiviše nije "uživanje u igri", već strah da neće ispuniti očekivanje trenera i javnosti, da će biti povređen, u krajnjem, da će izgubiti mesto u timu. Egzistencijalna neizvesnost je ona sila koja razara igračku spontanost. Pored toga, "uživanje u igri" podrazumeva bespogovorno prihvatanje vladajućeg vrednosnog modela koji diskredituje čoveka. Sport je sve manje prostor gde dolazi do izražaja "lična inicijativa" i "lično dostignuće", a sve više prostor gde caruju naučni timovi kojima manipulišu politički i finansijski centri moći. "Razvoj sporta" neposredno je uslovljen daljim razvojem nauke i sve dubljom integracijom "sportskog pogona" u kapitalističku mašineriju. Umesto da je stvaralac sportskih rezultata, čovek postaje oruđe kojim se postižu rekordi; umesto "volje za pobedom", glavnog „antropološkog“ pokretačkog mehanizma kapitalizma, u sportu je uspostavljena dominacija tehnokratskog uma za koji "obaranje rekorda" postaje "naučni projekt". "Kvalitet" sportske igre spada u "skrovišta bezdušne artistike" u kojoj dominira "planirajući um koji od svega traži da dokaže svoje značenje i učinak". (3) Pravi pobednici u sportu su kapitalistički koncerni i timovi naučnika i lekara za koje su sportisti isto što i laboratorijski pacovi: sredstvo za isprobavanje medikamenata i ostvarivanje profita.

 

Takozvani "igrački sportovi", koji su stvoreni u modernom dobu, po pravilu su surogat-proizvodi koji otelotvoruju u "čistom" obliku osnovne principe kapitalizma: princip konkurencije i princip (kvantifikujućeg) učinka. To je osnov i okvir u kome elementi "sportske igre" (kao što je to dribling, dodavanje...) dobijaju svoj smisao. Dinamiku njihovih promena (pre svega pravila po kojima se igra, gladijatorski duh i mehanizovano telo) ne uslovljavaju prirodne, kulturne ili individualne potrebe aktera, već bič kapitala koji nastoji da od njih napravi što atraktivniji show-business. Umesto razvoja igračkih mogućnosti i bogatstva igračkih poteza, u sportu dominira tehnizovana destruktivna snaga kojom se ukida sama mogućnost igranja. U tenisu nastoji se postići takva snaga servisa da protivnik ne može da vrati loptu; u odbojci se ide na smečovanje kojim treba loptu "zabiti" u pod i na taj način onemogućiti bilo koji vid igre; u košarci najveći izazov je "zakucati" loptu; u boksu se teži udarcu kojim se protivnik obara na pod; razvoj fudbala odavno ne podrazumeva razvoj igračke veštine i igračke individualnosti, već razvoj snage, brzine, „sistema“ igre u kojoj ima sve manje mesta za maštu i spontanost... U individualnim sportovima čovek je postao oruđe kojim se postižu "vrhunski rezultati"; u kolektivnim sportovima čovek je postao točkić u timu koji nastoji da funkcioniše kao "savršeni mehanizam". Od igrača se ne traži da igra, nego da "dobro obavi posao", što znači da uspešno izvrši zadatak koji mu je dodeljen. Na rang-listi trenera, putem koje se određuje "vrednost" igrača, spremnost igrača da se podredi "igri tima" ("koncepciji"), što znači da bespogovorno nastoji da ostvari "trenerove zamisli", ubedljivo je na prvom mestu. "Poslušni igrač", koji "vredno radi i ne razmišlja mnogo", predstavlja prototip "dobrog momka". Čovek koji na terenu nastoji da realizuje svoju igračku (stvaralačku) individualnost, što znači da ima "svoje zamisli", nepoželjan je jer "uništava igru tima". Istovremeno, sportista mora aktivno da učestvuje u sve bespoštednijem uništavanju sopstvenog organizma. Umesto svesti slobodne individue, sportisti se i bukvalno usađuje fanatična svest koja je spremna da natera organizam na samouništenje da bi se postigao traženi rezultat. Pored toga, "vrhunski sportista" mora da bude sposoban i spreman da nanese "protivniku" (teške) telesne povrede i ubije ga, s tim što se sportista odnosi prema "protivniku" na isti način kao što se odnosi prema svome telu: on ima instrumentalni i destruktivni karakter. "Atraktivnost" sportskog spektakla ne meri se kvalitetom igračke veštine, već koliko se u njemu reprodukuje dramatičnost života koja se meri količinom prolivene krvi i brojem masakriranih sportista.

 

Klovnovski izgled i ponašanje sportista sastavni su deo sportskog show-a, u kome prvorazrednu ulogu imaju "crni" igrači. U tome je, kada je reč o košarci, prednjačio "Harlem Globtroters" ("Haarlem Globetrotters"), košarkaški cirkus sastavljen od crnačke omladine najsiromašnijeg njujorškog geta, koji je postao uzor za razvoj savremene američke profesionalne košarke. U sportu se stvara takva slika o "obojenima" koja treba da opravda njihov ponižavajući društveni položaj. U boksu, u kome je uspostavljena potpuna dominacija "obojenih" sportista, boksere ne prikazuju kao plemenite borce, što bi odgovaralo tvrdnji građanskih teoretičara sporta (na prvom mestu Kubertena) da je boks "plemenita veština", već kao zveri. Javni mediji nude sliku sportiste koja odgovara cirkuzaneru koji, poput zvezda holivudskih sapunskih serija, treba da zabavi (depolitizuje i zaglupi) "mase". Imena klubova i nadimci koje sportisti dobijaju imaju crkuzanersko-karikaturalnu dimenziju i odgovaraju vladajućim vrednostima. U kojoj meri su sportisti obezvređeni kao ljudi u sportskom show-business-u pokazuje nastup košarkaša "Čikaških bikova" ("Chicago Bulls"): oni istrčavaju na teren imitirajući riku bikova, na posterima najbolji igrači pojavljuju se sa likom bika i sa rogovima, dok sportski reporteri započinju TV-prenos njihovog nastupa rečima: „Bikovi su istrčali na teren...“ Poseban značaj ima sportska oprema. Ona je postala reklamno-cirkuska odora, a broj "idola" magični znak koji pruža mogućnost gledaocu da se poistoveti sa "idolom" i na taj način stekne njegovu "moć". Sve je, naravno, u funkciji ostvarivanja što većeg profita i stvaranja kompenzacionih mehanizama za obespravljene: "idoli" su sredstvo za stvaranje iluzije da kapitalizam pruža svakome mogućnost da se domogne novca i slave. Postajanjem sporta show-business-om u njemu sve više dominira cirkusko-zabavljački pokret, što znači veština kojom se ne razvijaju stvaralačke moći čoveka i obogaćuju odnosi između ljudi, već se "zabavlja" publika. Radi se o režiranoj "spontanosti" pri čemu je čovek-cirkuzaner samo jedno od oruđa vlasnika show-business-a kojim treba stvoriti "atraktivnu predstavu" koja će privući gledaoce. Igra nije slobodno i spontano realizovanje igračkih mogućnosti čoveka, već dobro uvežbana tehnika ponašanja koja se svodi na "odrađivanje" (zabavljačke) uloge koju je igrač dobio da bi izazvao željenu reakciju publike. Razvoj igračke tehnike u sportu je pravolinijski i odgovara borilačkoj, progresističkoj, u kranjem, profiterskoj logici. "Bolji" pokret uvek je onaj koji više doprinosi ostvarivanju smisla igre, odnosno, ispunjenju zadatog cilja. Čovek u sportu i bukvalno postaje mehanička lutka, čime je postignut najviši nivo dehumanizovanja i denaturalizovanja čoveka u kapitalističkom društvu. Sportisti su od "heroja" postali klovnovi kapitalizma. Prave reči o sportu i sportistima mogu se pročitati u knjigama koje su pojedini sportisti napisali nakon završetka karijere da bi pokazali da su sportisti ljudi, a ne zveri, klovnovi ili roboti. Ono što daje posebnu dimenziju sportskom show-business-u je to, što su sportske utakmice postale, poput konjskih i psećih trka, sredstvo za klađenje. Sportisti su svedeni na obezličene aktere kockarske euforije, koja je jedan od najperfidnijih oblika uvlačenja potlačenih u duhovnu orbitu kapitalizma u kome dominira odvajanje proizvođenja dobara od njihovog prisvajanja, i iluzija da je "sreća" ona moć koja određuje sudbinu čoveka.

 

Sportska veština, koja se u sportskoj teoriji i praksi naziva "sportska tehnika", ne proističe iz kulturne, već iz tehničke sfere koja se pojavljuje u spektakularnoj cirkuskoj odori. Sportisti se ne rukovode umetničkom inspiracijom, već racionalnim šablonom igre koji je uslovljen pravilima show-business-a i zasniva se na logici rata i kapitalističke produktivnosti. U atletici i drugim „rekorderskim“ sportovima, to je rat bez protivnika: čovek "juriša na rekord", koji simbolizuje kapitalistički "progres", i na taj način sam sebi postaje protivnik. Umesto da je igračka veština podređena čoveku kao univerzalnom stvaralačkom biću i da mu pruža mogućnost za specifični individualni izraz, čovek je, već u procesu sticanja igračke tehnike, podređen modelu igre, a to znači određenoj "igračkoj tehnici". U sportu je uspostavljeno takvo ovladavanje tehnikom koje tehnizuje telo i odnos prema njemu. Savladavanje sportske tehnike postaje uništavanje igračke individualnosti čoveka i njegovo svođenje na robotizovani model "sportiste". U "igračkim sportovima" savladavanjem tehnike uspostavlja se cirkuzanersko-gladijatorski odnos prema telu. Čovek nastoji da ispolji svoju igračku individualnost, ali se to čini na način koji vodi tehnizovanju i šablonizovanju pokreta, čime se izobličava njegovo igračko biće. Telesni pokret u sportu nije izraz prirodnog ili "božanskog bića" čoveka, već je pojavni oblik antikulturnog i antiegzistencijalnog duha kapitalizma. On nije utemeljen u umetnosti, već u vladajućem socijalno darvinističkom načinu života i "tehničkoj civilizaciji" koja se zasniva na apsolutizovanom principu kvantitativno merljivog učinka. Osnov sportskog pokreta je industrijski mimezis, logika industrijskog modeliranja, princip efikasnosti i racionalnosti... Tehnizovanje sporta postalo je jedan od načina manipulisanja i potčinjavanja čoveka: igračka tehnika je oblik u kome vladajući poredak, korišćenjem prirodnih zakona, dominira nad čovekom. Savladavanje sportske tehnike svodi se na potiskivanje i sakaćenje izvornih igračkih, duhovnih, umnih i telesnih sposobnosti čoveka i njegovo podređivanje dehumanizovanom i denaturalizovanom "progresu" koji postaje viša sila čiji fatalni hod čovek može da uspori, ali ne i da zaustavi: sport simbolizuje pobedu "tehničke civilizacije" nad čovekom. Umesto (stvaralačkog) jedinstva duha i tela, uspostavljeno je (represivno) jedinstvo postavljenih ciljeva i (degenerisanog) tela i psihe. Savladavanje sportske tehnike postaje razvoj dehumanizovane tehnike kretanja koja je usmerena ka razvoju snage, brzine, izdržljivosti i stvaranju karaktera lojalnog i upotrebljivog podanika. U sportu model pokreta odgovara prirodi konkretnog sporta, što uslovljava ne samo tehniku igre i pravila, već i telesni i karakterni razvoj čoveka. Umesto čoveka koji je razvio svoje univerzalne stvaralačke moći, dobija se "sportista" koji je sveden na specifično telo, pokret i veštinu koju zahteva određena sportska disciplina. Sportska tehnika podređena je racionalno uspostavljenom modelu pokreta u kome dominira preciznost, mehaničko ponavljanje pokreta, koordinacija, metodičnost, koncentracija, izdržljivost, samokontrola, podređivanje "progresu" čiji se hod meri kvantitativnim pokazateljima... Radi se o "pozitivnim kvalitetima" koji treba da omoguće potpuno uklapanje čoveka u "tehničku civilizaciju". Što više dominira princip učinka, utoliko je igračka tehnika manje igračka veština, što znači izraz i potvrda ljudskih (individualnih) sposobnosti, a sve više degenerisanje i uništenje ljudskog, pogotovu što se radi o sve ranijoj specijalizaciji.

 

Za razliku od antičkog tehne u kome nema razdvajanja prirode i čoveka i koje podrazumeva vrlinu koja se izražava u umetničkom oblikovanju, sportska tehnika je kapitalistički oblik ovladavanja prirodom i kao takva je obračun s prirodnim bićem čoveka. Kao autentični izraz "tehničke civilizacije" sport sakati čoveka ("disciplinovanje", princip "većeg napora", kvantifikovanje, apsolutizovani princip učinka, mehaničko "učenje pokreta" ponavljanjem postaje osnovni način na koji se dobija odgovarajuće telo i ubija ličnost...) i onemogućava oplemenjivanje prirode kulturom, što je najviši izazov humanističke pedagogije. Umesto slobodnog telesnog pokreta, koji je oplemenjeni prirodni pokret, u sportu dominira represivni model pokreta čija je priroda uslovljena socijalno darvinističkom i progresističkom prirodom vladajućeg poretka. Sportska tehnika podrazumeva specifični prostor koji je kapitalistički degenerisani prirodni prostor kome odgovaraju degenerisano telo i degenerisana "igračka veština". Dinamika kretanja u sportu uslovljena je "tempom života" koji diktira dinamika kapitalističkog reprodukovanja i predstavlja obračun s prirodnim ritmom pokreta. "Savršeni ritam pokreta", najviši funkcionalni i estetski izazov, koji se nekada pronalazio u životinjskom svetu, pronalazi se u tehničkim procesima i progresističkom duhu kapitalizma. U ovom kontekstu prvorazredni metodološki značaj dobija naglašavanje razlike između progresa i progresizma, što znači između razvoja nauke i tehnike kao otvaranja mogućnosti za razvoj slobodne, duhovno bogate ličnosti i međuljudskih odnosa, i takvog razvoja nauke i tehnike koji postaje uništavanje prirode, međuljudskih odnosa i samog čoveka. Do tehnizovanja sporta nije došlo na osnovu neposrednog uticaja industrijskog rada na sport, kao što to tvrde Plesner, Habermas i Rigauer, već postajanjem sporta sredstvom kapitalističke reprodukcije i u tom kontekstu instrumentalizovanjem nauke i tehnike od strane kapitalističkih koncerna i vladajućih centara političke moći za manipulaciju čovekom. Sportska tehnika postaje sredstvo za pretvaranje životvorne energije čoveka u destruktivnu kapitalističku praksu.

 

Telesni pokret zasniva se na modelu ponašanja koji je izraz određenog vrednosnog (ideološkog) modela, što znači da telesni pokret ima simbolični karakter: u njemu se ogleda položaj čoveka u svetu i odnos prema vladajućem poretku. U hrišćanstvu klečanje i ljubljenje ruke (gospodaru, sveštenstvu) predstavljaju simbolične oblike obezvređivanja čoveka u esencijalnom, dok asketizam i mučenje tela predstavljaju simbolične oblike obezvređivanja čoveka u egzistencijalnom smislu. Aristokratski telesni stav ("aristokratsko držanje": krut stav, izbačena ramena, zabačena glava…) je demonstracija plemićke „superiornosti“ i estetizovani telesni oblik u kome se pojavljuje tlačiteljska moć. Isto je s "viteštvom" koje postaje idealizovani oblik (protiv radnog čoveka usmerene) ubilačke moći. U renesansi među novostvorenim građanstvom dolazi do razvoja igračkog (ludičkog) pokreta koji nije normativno zasnovan, ne insistira na (zadatoj) formi i koji je izraz probuđene ljudskosti. U njemu dominira samo-otkrivanje čoveka čemu odgovara strasnost, neobuzdanost, besciljnost, radost činjenja bez razmišljanja o posledicama, uživanje u oslobođenoj telesnosti, intelektualnim moćima, u mašti... Ludičko postaje ludorija, što znači suprotnost kasnijem strogo normativnom i represivnom ludus-u (Huizinga), i njegov pokret najbliži je dečijem pokretu. U kapitalizmu vladajući model tela i telesni stav demonstracija su progresističke i ekspanzionističke prirode vladajućeg poretka – koji svoj najviši izraz dobijaju u sportu. Oni predstavljaju obračun sa slobodarskim nasleđem narodne telesne kulture, sa Rusoovom pedagoškom doktrinom i emancipatorskom intencijom filantropskog i plesnog pokreta koji se zasnivaju na pravu čoveka na slobodno telo i slobodni pokret. Sportska igra kao specifični model ponašanja zahteva odgovarajući model pokreta (kretanja), tela, čoveka - i u tom smislu odgovarajuću pedagogiju (pribavljanje legitimnosti "opšte-ljudskog") i odgovarajuću estetiku (pribavljanje legitimnosti "kulturnog"). Stilizovanje igre ne zasniva se na estetskom, već na funkcionalnom principu, što uslovljava i modeliranje pokreta. U sportskom pokretu nema odnosa čoveka prema postojećem svetu. Dominira pozitivni „odnos“ prema stvarnosti pri čemu ljudsko nestaje u "činjeničnom". U sportu se ukida samosvojni pokret čoveka, kojim se čovek odnosi prema svetu i iskazuje svoju posebnost, i nameće mu se model pokreta koji odgovara prirodi vladajućeg poretka. Ljudi postaju nosioci uloga i kao takvi su deo (zadate) igre. "Kvalitet igre" ne određuje se prema tome koliko je u njoj došao do izraza specifični ljudski izraz, već koliko igra "igrača" odgovara modelu koji određena igračka uloga podrazumeva. Ne radi se o "oplemenjivanju čoveka", već o njegovom "disciplinovanju" koje se postiže putem tehnike, s tim što čovek nije samo radna snaga i oruđe za postizanje rezultata (pobede, rekorda), već i energetski izvor i predmet rada (sirovina). Pokreti su definisani i strogo šablonizovani, a ritam naprezanja i njegov intenzitet podređeni su ostvarivanju zadatog cilja. Veština ima adaptaciono-represivnu, a ne stvaralačko-menjalačku prirodu. Ona se svodi na podražavanje nametnutih dehumanizovanih i denaturalizovanih obrazaca ponašanja koji su uslovljeni specijalističkom jednostranošću. "Bogatstvo pokreta" postiže se osiromašenjem ljudskog. U sportu dominira pokret koji je po svom obliku tehnički, a po svojoj suštini destruktivan. On izvodi čoveka kako iz kulture, tako i iz živog sveta.
Telesni pokret predstavlja stvaranje ne samo određenog estetskog i životnog, već i društvenog (klasnog) oblika. Tome je služila antička telesna kultura i na tome insistira Niče koji je putem telesnog pokreta (aristokratskih manira) nastoji ne samo da proizvede aristokratski oblik života, već da od "novog plemstva" stvori ekskluzivnu organsku (klasnu) zajednicu. Sport ima anti-društveni karakter. Sportom se od ljudi stvaraju "protivnici", a od društva "civilizovani" zverinjak. Horkhajmer i Adorno su u pravu: "Bratstvo sportske publike" - "štiti od pravog bratstva".(4) "Sportska ekipa" i "publika" su pseudo-društvene grupe i kao takve su oblici kapitalističkog degenerisanja čoveka kao društvenog bića. Što je "razvijenija igra" sportski kolektiv je sve manje zajednica ljudi, a sve više grupa robotizovanih gladijatora. Umesto ljudskog sporazumevanja, između sportista je uspostavljen "govor telom" koji se svodi na obračun mehanizovanih bića, pokretnih reklamnih panoa kapitala.

 

Što se tiče argumenta da se putem sporta razvijaju telesne sposobnosti, postiže "majstorstvo" i ostvaruje "nemoguće", zbog čega nisu izazov cirkuske veštine, već sportska takmičenja u kojima dominira denaturalizovani (tehnizovani, destruktivni) socijalni darvinizam? Cirkusko majstorstvo podrazumeva savladavanje sopstvenog tela sticanjem specifičnih telesnih moći, s tim što se u njemu ne razvija bespoštedni borilački karakter niti samodestruktivna svest. U njemu ne dominira princip "većeg napora", kao što je to u sportu, već optimalnog napora. U cirkuskoj gimnastici dominira rana specijalizacija i u tom kontekstu stvaranje specifičnog tela koje je u stanju da izvede zadate "tačke". U njoj nije cilj pobeda ili rekord, već postizanje "nemogućeg", i u tom smislu lično dostignuće, koje podrazumeva savršenu kontrolu nad telom, vrhunsku koncentraciju... Cirkuskoj gimnastici najbliža je gimnastika na spravama, koja je gotovo beznačajna za Kubertenovu "utilitarnu pedagogiju" na kojoj se zasniva sportska pedagogija. U njoj nema sravnjivanja rezultata po zadatom modelu, već dominira nastojanje da se postigne što atraktivnija izvedba u kojoj, upornim vežbanjem, postaje moguće ono što se "običnom" čoveku čini nemogućim. Veština nema kulturno utemeljenje niti stvara nove kulturne sadržaje, što znači da nema umetnički karakter, već se svodi na izvođačku tehniku pri čemu je telo svedeno na sredstvo za "izvođenje tačke". Cirkuska veština samo u tehničkom smislu ima progresivni karakter jer je lišena slobodarskog i ima zabavljački karakter. Cirkus je demonstracija ljudskih moći na tehničkom nivou u kojoj se ogleda rizik koji je karakterističan za vladajući poredak: akrobate "se igraju sa smrću", kao što je to sa trostrukim ili četvorostrukim salto mortale-om. Radi se o "pobedi nad smrću" kao iživljavanju straha od života gde je sam život ulog i gde se čovek svakodnevno sučeljava sa avetom smrti. Cirkuske družine su internacionalne, ali se to ne ispoljava na sceni: akrobate "ujedinjuje" tehničko-zabavljačka veština, a ne raznovrsnost i bogatstvo nacionalnih kultura. Cirkuska grupa zasniva se na saradnji i strogoj podeli uloga koju nameće izvođenje "tačke" kojom treba zadiviti publiku. Nije slučajno što Kuberten ne polazi od cirkuskih artista kada govori o hrabrosti. Kuberten je shvatio da u cirkusu dominira zabavljačka veština i da u njemu nema obračuna između ljudi i razvoja beliciozne svesti - što je osnov njegovog religio athletae kojim treba stvoriti kolonijalne falange koje će osvojiti svet. Isto tako, planinarenje, sađenje biljaka i druge ekološke aktivnosti, kolo i narodna telesna kultura, saladavanje muzičkih instrumenata, plesovi, plivanje i igre u vodi, skijanje i igre na snegu, razni oblici dečijih igara sa loptom i drugim rekvizitima, modelarstvo, "puštanje" zmaja, vožnja biciklom i savladavanje drugih tehničkih naprava - sve te aktivnosti pružaju mogućnost za razvoj stvaralačkih sposobnosti čoveka i za sticanje majstorstva, ali su izbačene iz Kubertenove (sportske) "utilitarne pedagogije". Prihvatljivo je sticanje samo onih veština koje podrazumevanju sukob između ljudi i koje su usmerene na postizanje većeg kvantitativno merljivog učinka. Suština sportskog "majstorstva" je proizvođenje vladajućih odnosa i vrednosti.

 

(nastavak to jest drugi deo teksta možete pročitati ovde) 

 

---

• (1) Uporedi: Jürgen Habermas,"Soziologische Notizen zum Verhältnis von Arbeit und Freizeit,U:H.Plessner / H.E.Bock / O.Grupe (Hrsg.), Sport und Leibeserziehung, 28-46.s. Piper,  München, 1967.                                                                                                                           
• (2) Max Horkheimer, Theodor Adorno,Dijalektika prosvjetiteljstva,96.s.
• (3) Isto,148,149.s.
• (4) Isto,170.s.